آنچه می توان از میان تمام علوم در دین مفید تر دانست به صورت زیر خلاصه می شود:
علم به قرآن و سنت، و درک معانی آنها و این درک زمانی حاصل می شود که انسان مسلمان به تمامی قواعد اسلامی که شامل ماثورات و اقوال صحابه، تابعین و تابع تابعین می باشد پایبند باشد و این پایبندی باید در فهم قرآن و حدیث و آن چه که از آنها نقل شده در مورد حلال و حرام ، و زهد تقوی ، و دانش های دیگر وجود داشته باشد.
دومین علم مفید برای امت اسلامی که در راه دین می توان از آن بهره برد را در دو قسمت تعریف می کنند: اول تشخیص سخنان و احادیث صحیح و ضعیف و دیگری فهم معانی و هدف از بیان کردن این سخنان که هر دوی این ها از اهمیت خاصی برخوردار هستند.
این دو علم به خودی خود برای اهل علم و معرفت کافی است و کسی که بر این دیدگاه تکیه کند و نیت را برای خدای متعال خالص کند و از او طلب کمک و یاری کند خداوند او را یاری و راهنمایی می کند، و موفق و پایدارش می کند، به او فهم و آرامش عطا می کند، و این جاست که این علم ثمره و بهره ویژه ای را به وی عطا می کند و آن ترس و خشوع از خداوند است همان گونه که پروردگار عالمیان می فرماید {إنما يخشى الله من عباده العلماء}... همانا از میان بندگان خداوند دانشمندان هستند که خشوع دارند.
و دلیل این آرامش از آن سبب است که:
1- یکی از مهم ترین چیزهایی که ما حاصل این دو علم است معرفت و شناخت خداوند و آنچه سزاوار اوست می باشد که شامل اسماء و صفات و افعال برجسته خداوند است، و حاصل این معرفت و شناخت بزرگ شمردن خداوند، خشیت و ترس از او، محبت و امیدوار بودن به او، توکل کردن بر او در کار ها، راضی بودن به قضا و قدر خداوند و صبر کردن در مقابل بلاها است .
2- دومین نتیجه مهم حاصل از این دو علم دستیابی به معرفت و شناختی است نسبت به آنچه خداوند آن را دوست دارد و به آن راضی است، و آنچه خداوند از آن اکراه دارد و خشم خداوند را بر می انگیزد که شامل اعتقادات، اعمال ظاهری و باطنی و اقوال است. پس کسی که این شناخت را پیدا می کند خود را به آنچه خداوند آنرا دوست دارد و مورد رضایت اوست می رساند و از آنچه خداوند از آن کراهت دارد و مورد خشم اوست دوری می کند.
پس علم مفید علمی است که برای صاحبش هم مفید باشد و به او نیکی برساند، و نتیجه این علم مفید جای گیری خداوند در قلب است و ایجاد خشیت و اظهار عجز و شکست در مقابل علام الغیوب. هرگاه قلب از خداوند ترسید و عجز خود را در برابر عظمت الله اظهار کرد نفس به آنچه او حلال نموده اکتفا می کند و بدان راضی می شود ( قناعت و زهد در دنیا )...
جایگاهی که بین صاحب علم و پروردگارش ایجاد می شود سبب ایجاد دانش خاصی در قلبش می شود؛ به گونه ای که خداوند را نزدیک خود می یا بد، به او انس می گیرد در تمام لحظاتش حلاوت و شیرینی ذکر و یاد و راز و نیاز با او را پیدا می کند و این مهم را در می یابد که این زیبایی های تنها در اثر اطاعت از اوامر پروردگار پدید می آید.
از وهیب ابن ورد پرسیده شد: آیا کسی که عصیان می کند شیرینی اطاعت را در می یابد؟ وی در جواب گفت: نه، زمانی بنده به این حلاوت دست می یابد که پروردگارش را شناخته و آن معرفت و شناخت ویژه بین او و پروردگارش بوجود آمده باشد، پس هرگاه بنده از پروردگار بخواهد به او عطا می کند و هرگاه دعا کند دعایش مستجاب می شود ...
پس علم نافع آن است که بنده بوسیله آن پرودگارش را بشناسد و اورا یگانه بداند و به او انس بگیرد و از قرب و نزدیکی او شرم دارد و به گونه ای عبادتش کند کویی که او را می بیند.
هرکه این علم نافع را به دست نیاورد به چهار چیز گرفتار می شود که پیامبر صلی الله علیه و سلم از آن به خدا پناه برده است: اکه یکی از این چهر چیز مربوط به شخصی است که علم او بلایی علیه او شده، و از وی در ره دین و دنیا بهره ای برده نمی شود؛ چرا که در قلبش خشیت الهی ایجاد نشده و نفسش از دنیا سیر نگشته بلکه حرصش برای به دست آوردن دنیا بیشتر شده و دعایش حتی به عرش رحمن هم نمی رسد از این رو که به اوامر باری تعالی پایبند نبوده و همچنین ازآنجه خشم خداوند را بر می انگیزد اجتناب ننموده است.
از جمله نشانه های علم غیر مفید این است که صاحب آن دچار غرور، فخر و شکوه می شود و خود را در دنیا بزرگ می بیند. وی همچنین خواستار افتخار دانشمندان و به شک انداختن سفیهان و منصرف کردن مردم از رو کردن به سوی خداوند و اطاعت از ذات مهربانش است. از رسول خدا صلی الله علیه و سلم نقل شده که: «إن من طلب العلم لذلك فالنار النار». همانا کسی که دانش را به خاطر این طلب کند جایگاهش آتش است آتش.
شاید برخی ازصاحبان این دانش ادعا کنند این علوم سبب ایجاد معرفت به خدا و در راستای طلب شناخت اوست، ولی رفتارشان چیزی غیر از این را می گوید حالیکه ایشان این رفتار را کتمان می کنند. این افراد به دنبال جایگیری در قلوب بزرگان هستند از عوام گرفته تا پادشاهان و هدف شان از این قربت جلب مهر و مال ایشان است که در نتیجه این جلب مال بدنبال جمع آوری پیروانی برای خویش هستند که از منهج آنان پیروی کند.
از دیگر نشانه های ایشان عدم قبول حق است. این افراد نسبت به کسی که سخن حق را بر زبان می راند تکبر و نخوت دارند و هموار بر کارهای باطل اصرار می ورزند و از طرفی خود را نسب به خداوند خاشع نشان میدهند تا از متفرق شدن قلوب مردم از آنها جلوگیری شود.
ازطرفی کسانی که به سوی علم الهی و به عبارتی علم سودمند قدم برداشته اند از دریافت پست های بزرگ دنیایی امتناع می ورزند، و مدح و تمجید کردنشان را دوست ندارند و بر کسی تکبر نمی ورزند، حسن بصری می فرماید: همانا فقیه زاهد در دنیا کسی است که رغبت زیاد به آخرت دارد و به دینش بسیار آگاه است بر عبادت پروردگارش و مواظبت و مداومت دارد. از دیگر نشانه های عالم مخلص این است که وی از دنیا دوری می گیرد و ریا را بر خود نمی پسندد و از شهرت و مدح بیزار است و هرگاه یکی از اینها نا خواسته برای وی اتفاق افتاد بدون قصد و اختیار از عاقبت آن دچار خوف و نگرانی می شود و سبب این نگرانی این است که شاید این مکر و حیله تدریجی شیطان باشد این ترس از ترس امام احمد بر خودش در هنگام مشهور شدن و معروف شدنش نشأت می گیرد. از نشانها ی دیگر علم سودمند و مفید آن است که صاحب و کسی که آن را داراست ادعای علم را نمی کند و بدان سبب بر مردم فخر نمی فروشد.
و اما انسان های عالم نما کاری جز تکبر به علم خویش ندارند. ایشان همچنین علم خود بر مردم برتری می دهند و مردم را جاهل می دانند که این از زشت ترین خصلت و پست ترین آنها است.
از طرفی علمای واقعی همواره به خود گمان بد دارند اسلاف را بزرگ می شمارند و خود را در مقابل آنان حقیر می شمارند.
اما افراد عالم نما هرگاه کمی در خود احساس پیشرفت کردند سعی در برتر جلوه دادن خود نسبت به سلف صالح می نماید و چنین می نمایند که در علم و درجات علمی از آنان برتر هستند و بدین سبب همواره گذشته گان را به سخره می گیرند حال آنکه از این واقعیت غافل هستند که دلیل کم سخن گویی سلف و کذشتگان به خاطر ورع و زهدی و تقوایی بوده که از خدا داشته اند و اگر می خواستند کلام را ادامه بدهند و طولانی کنند از آن عاجز و نا توان نبودند.
ارزش علم را بر اساس کثرت روایت می سنجند نه بر اساس کثرت قول و گفتار، زیرا علم نوری است که قلب را روشن می کند و معنای بندگی را به صاحبش می بخشد و بوسیله علم بین حق و باطل تمیز داده می شود.
ابن مسعود رضی الله عنه می گوید : شما در زمان و عصری زندگی می کنید که عالمانش اقوال و خطبه هایشان کوتاه است، و بعد از شما عصر و زمانی می آید که عالمانشان خطبه هایشان زیاد و طولانی است.
خطبه های رسول خدا صلی الله علیه و سلم کوتاه بود. سخنان ایشان مختصر و مفید بود. رسول خدا با تکلف حرف زدن را مورد قبول نمی داند. در سنن ترمذی از عبدالله بن عمرو چنین روایت کرده اند « أن اللَه ليبغض البليغ من الرجال الذي يتخلل بلسانه كما تتخلل البقرة بلسانها »، « خداوند از مردان سخنوری که کلام خود را با تکلف ادا می کنند تا اینکه برتری و بلاغت خود را نمایان سازنند، و زبانش را در حول دندانهایش همچو گاو که در هنگام علف خوردن زبانش را حول دندانهایش می چرخاند متنفر است »
سلف و گذشتکان اگرچه از نظر کلام کم سخن بودند اما از نظر علم و دانش مانند اقیانوس بودند، و علم و دانش شان سودمند و در قلوبشان پا بر جا بود و بوسیله زبانشان بقدر حاجت و نیاز سخن می گفتند و در این جاست که علم واقعی خود را به صورت فقه و علم حدیث و سایر دانش های مفید نشان می دهد که در این بین برترین علوم همان علم به تفسیر قرآن و معانی حدیث و کلام است که بر اساس احادیث صحیح و حسن که از صحابه و تابعین و تابع تابعین روایت شده است دریافت می شود.
پس حفظ و ثبت آنچه از آنها روایت شده به همراه فهم و آگاهی در آن، و آنچه بعد از آنها به وقوع پیوسته در بین اینها برترین علم است.
اوزاعی می گوید : علم آن است که اصحاب پیامبر محمد صلى الله عليه وسلم آوردند ، و غیر این علم نیست .
به طور مختصر در این ایام فتنه انسان یا راضی می شود که نزد خداوند عالمی باشد و یا اینکه به این راضی می شود که برای مردم و به خاطر مردم عالم باشد.
اگر به اولی راضی باشد پس برایش کافی است چرا که خداوند به او آگاه است.
کسی که سعی در بوجود آوردن معرفت بین خویشتن و خدا را نماید، مطمئنا این معرفت و شناخت او را بس است، و کسی که در این ره تلاشی ننمود این حدیث پیامبر صالی الله علیه و سلم شامل حالش می شود که می فرماید:
کسی که علم را به خاطر مباهات و فخر فروشی به علماء طلب کند و بیاموزد و به و سیله آن با سفهاء مجادله و مخاصمه کند، و مردم را از رو کردن به خداوند باز دارد پس جایگاهش را در اتش جنم بیابد .
فنسأل اللَه تعالى علماً نافعاً، ونعوذ به من علم لا ينفع، ومن قلب لا يخشع، ومن نفس لا تشبع، ومن دعاء لا يسمع، اللهم إنّا نعوذ بك من هؤلاء الأربع.
الحمد لله رب العالمين وصلى الله عليه وسلم على نبينا محمد وآله وصحبه أجمعين.
منبع : صیدالفوائد
