معنی انسان صالح و امت صالح(قسمت اول)
بدون شک انسان صالحی که رسالت اسلامی برای او مطرح شده است به انسانی گفته نمی‌شود که ثروتمند و خوشگذران است و از نعمتهای فراوان دنیا لذت می برد یا در عیش و نوش و ناز و نعمت زندگی می کند یا در علوم و فنون دنیوی آگاه و عالم باشد، اما نسبت به پروردگارش جاهل و نادان باشد و به هدفی که در روز اول برای آن آفریده شده است، غافل باشد. اینگونه انسانها در نزد خداوند همانند حیوانات یا حتی پست‌تر هستند. به طوری که خداوند عزوجل می‌فرماید :
 (ولقد ذرأنا لجهنم كثيرا من الجن والانس لهم قلوب لا يفقهون بها ولهم اعين لا يبصرون بها ولهم آذان لا يسمعون بها اولئك كالانعام بل هم اضل اولئك هم الغافلون ) (اعراف / 179)
«ما بسیاری از آدمیان و جنیان را آفریده و در جهان پراکنده کرده‌ایم که برای دوزخ و اقامت در آن آفریده ایم. (این بدان خاطر است که) آنان دلهایی دارند که بدانها (آیات رهنمون به کمالات) نمی‌فهمند و چشم هایی دارند که بدانها (نشانه‌های خداشناسی و یکتاپرستی را) نمی‌بینند و گوش  هایی دارند که بدانها (مواعظ و درسهای زندگی‌ساز را) نمی‌شنوند، اینان (چون از این اعضاء چنانکه باید سود نمی‌جویند و منافع و مضرت های خود را تشخیص نمی‌دهند) همسان چهارپایان و حتی سرگشته‌ترند، اینان به حقیقت، بی‌خبر از صلاح دنیا و آخرت خود هستند.»

و نفی خداوند از شنوایی و بینایی و درک و فهم اینگونه افراد بر ظواهر آن اطلاق نمی‌شود، چرا که آنان هم، اهل بینش و شنیدن و دانایی بودند اما درک و فهم و بینش آنان فقط به امور دنیوی منحصر شده است. خداوند تبارک و تعالی دربارة آنان چنین می‌فرماید :
 ( يعلمون ظاهرا من الحيواة الدنيا وهم عن الآخره هم غافلون )(روم / 7)
«تنها ظاهر و نمادی از زندگی دنیا را می‌دانند، و ایشان از آخرت کاملاً بی‌خبرند.»
و دربارة عاد و ثمود می‌فرماید :( وعادا وثمودا وقد تبين لكم من مساكنهم وزين لهم الشيطان اعمالهم فصد هم عن السبيل وكانوا مستبصيرين )(عنکبوت / 38)
«عاد و ثمود و خانه و کاشانة ایشان برای شما نمایان است، اهریمن اعمال (زشت و پست) ایشان را در نظرشان آراست و بدین وسیله ایشان را از راه حق و حقیقت بازداشت، در حالی که چشم به دنیا داشتند.»یعنی، آنان در امور کشاورزی و صنعت و دیگر شئونات زندگی و معیشت، صاحب بصیرت و دانایی بودند. و همینطور صالح به قوم خود، ثمود ، می‌گوید :(اتتركون في ما هنا آمنين*
في جنات وعيون * وزروع ونخل طلعها هضيم* وتنحتون من الجبال بيوتا فارهين*فاتقوا الله واطيعون )(شعراء / 146-150)
«آیا (چنین تصور می کنید که جهان سرای جاودانگی است) شما در نهایت امن و امان و ناز و نعمت در جهان رها می‌شوید. در میان باغها و چشمه‌سارها، و در میان کشتزارها و نخلستانهایی که میوه‌های نرم و شادابی دارند و ماهرانه در دل کوهها خانه‌هایی را بتراشید (و بسازید و در آنها به عیش و نوش بپردازید) پس از خدا بترسید و از من اطاعت کنید.»
پس آنانی که در میان باغها و چشمه‌سارها، و زراعت ها و نخلستانها، و خانه‌هایی که در قلب کوهها تراشیده بودند، عیش و نوش می‌کردند. بدون شک دربارة حیات و زندگی دنیوی دارای آگاهی و بینش خاصی بوده‌اند.و دوبارۀ هود به قومش عاد چنین می‌گوید :
( اتبنون بكل ريع آيه تبعثون* وتتخذون مصانع لعلكم تخلدون* واذا بطشتم بطشتم جبارين* فاتقوالله واطيعون* واتقوا الذي امدكم بما تعلمون* امدكم بانعام وبنين* وجنات وعيون* اني اخاف عليكم عذاب يوم عظيم*)(شعراء / 128-135)
«آیا شما بالای هر بلندی و مکان مرتفعی کاخ سر به فلک کشیده‌ای می‌سازید و (در آن) به خوشگذرانی و کارهای بیهوده می‌پردازید؟ و دژها و قلعه‌هایی می‌سازید که انگار جاودانه می‌مانید؟ و هنگامی که مجازات می‌کنید از حد تجاوز می‌کنید و همچون ستمگران و سرکشان کیفر می‌دهید. از خدا بترسید و از من اطاعت کنید، از خشم خدایی بترسید که شما را با نعمتهایش یاری داد، با اعطاء چهارپایان و پسران و باغها و چشمه‌ها شما را یاری داد. من می‌ترسم عذاب روز بزرگی گریبانگیرشان شود.»پس آنانی که بر روی هر بلندی از کوههایشان بنای حیرت‌آوری می‌ساختند، نشانه‌ای است بر زیباکاری و دقت آنان؛ و دست به صنعتهای فراوانی می‌زدند و چیزهای عجیب و غریبی را جهت خوشگذرنی و عیش و نوش در جهان می‌ساختند. گویی برای همیشه و تا ابد در آن ماندگار و برقرارند و بر دشمنانشان می‌تاختند و بدون هیچ رحم و مروتی آنان را به سختی مورد عذاب و کیفر قرار می‌دادند و برای جمع‌کردن و بدست آوردن اموال و اولاد می‌کوشیدند و در باغها و بستانها عیش و نوش می‌کردند. بدون شک آنان بر بینش دنیوی و علم و آگاهی مادی بودند که آنگونه خوشگذرانی می‌کردند، آگاهی و بینشی که آنان را صاحب آن نعمتها گردانیده بود، اما با وجود آن همه بینش، خداوند آنان را از دایرة جرم و گناه خارج نمی‌کند و مقام آنان را از درجة حیوانات بالاتر نمی‌برد. خداوند چنین می‌فرماید :
 ( ولقداهلكنا القرون من قبلكم لما ظلموا وجائتهم رسلهم بالبينات وماكانوا ليؤمنوا كذالك نجزي القوم المجرمين)(یونس / 13)
«ما گروه های زیادی را هلاک کرده‌ایم که پیش از شما بوده‌اند، بدانگاه که ستم کرده‌اند، و پیامبرانشان برای آنان دلائل روشن و معجزات آشکاری آورده‌اند و ارائه نموده‌اند، اما آنان جزء کسانی نبوده‌اند که ایمان بیاورند. اینچنین گروه بزهکاران را سزا می‌دهیم.»حتی خداوند بلندمرتبه به خاطر هلاک کردن و از بین بردن آنان از روی زمین خویشتن را مدح و ثنا می‌کند. او چنین می‌فرماید :
 (ولقد ارسلنا الي امم من قبلك فأخذناهم بالبأساء والضراء لعلهم يتضرعون* فلولا اذ جاء هم بأسنا تضرعوا ولكن قست قلوبهم وزين لهم الشيطان ماكانوا يعلمون* فلما نسوا ما ذكروا به فتحنا عليهم ابواب كل شي حتي اذا فرحوا بها اوتو أخذنهم بغته فاذا هم مبلسون* فقطع دابر القوم الذين ظلموا والحمدلله رب العالمين* )(انعام / 42-45)«ما پیامبران زیادی را به سوی ملت هایی که پیش از تو بودند، گسیل داشته‌ایم و آنها را در مصائب و سختی ها مبتلا کردیم تا بلکه خشوع و خضوع نمایند. آنان چرا نباید هنگامی که به عذاب ما گرفتار می‌آیند، خشوع و خضوع کنند (بیدار شوند و اندرز گیرند یا با تضرع و زاری دست به دعا به سوی باری تعالی بلند کنند و آمرزش طلبند.) اما دلهایشان سخت شده است و اهریمن هم اعمالی را که انجام می‌دهند، برایشان آراسته و پیراسته است. هنگامی که فراموش کردند آنچه بدان متذکر و متًّعظ شده بودند، درهای همه چیز را (از نعمتها) به رویشان گشودیم تا  بدانچه بدیشان داده شد، شاد و مسرور گشتند و ما بناگاه ایشان را گرفتیم و آنان مأیوس و متًحیِّش ماندند. بدین ترتیب، نسل ستمکاران ریشه‌کن شد و ستایش تنها پروردگار جهانیان را سزاست.»و خداوند مردم ظالم شهرها و آبادیها را و دولتها و حکومتهای زورگو و کافر را هلاک کرد. او بدون اجازه بر آنان در آمد و همگی را نابود کرد و دیار آنان را خراب و متروک ساخت و زمین هایشان را ویران و به بیابان مبدل گرداند. همانگونه که الله تعالی می‌فرماید : ( فكاين من قريه اهلكناها وهي ظالمه فهي خاويه علي عروشها وبئر معطله وقصر مشيد )(حج / 45)
«چه بسیار شهرها و آبادیهایی که به سبب ستمگری (ساکنانش) فرو تپیده و بر هم ریخته شد و چاه‌هایی که بی‌استفاده رها گشته است و کاخهای برافراشته و استواری که بی‌صاحب و متروک مانده است.»یعنی، چاه‌ها با وجود این که پر از آبند، بی‌استفاده رها گشته‌اند و کاخهایی که استوار هستند و هیچ‌کس در آنها زندگی نمی‌کند.و گاهی اوقات هلاکت و نابودی آنان به سبب تسلط دیگران بر آنها از اهل ایمان و یا از امثال خودشان؛ یعنی، از اهل کفر بوده است. همانگونه که خداوند این امت اسلامی را بر امتهای دیگری از اهل کتاب که به خداوند کفر ورزیدند و شریعت و احکام الهی را عوض کردند و از راه هدایت راستین پروردگارشان منحرف گشتند، مسلط گردانید. بعد از آنکه مسلمانان، سرزمین یهودیان را در مدینه تصرف کردند و آن را به ارث بردند، خداوند تبارک و تعالی فرمود :
 ( واورثكم ارضهم وديارهم واموالهم وارضا لم تطئوها وكان الله علي كل شي قديرا)(احزاب / 27)
«و زمینها و خانه‌هایشان و دارایی آنها و همچنین زمینی را که هرگز بدان گام ننهاده بودید، به چنگ شما انداخت. بی‌گمان خداوند بر هر چیزی تواناست.»و دربارة امثال یهودیان چنین می‌فرماید :
(يخربون بيوتهم بايدهم وايدي المؤمنين فاعتبروا يا اولي الابصار)(حشر / 2)
«با دستهای خود و با دستهای مؤمنان خانه‌های خویش را ویران می‌کردند! ای خردمندان، درس عبرت بگیرید.»خداوند فرستاده‌اش را قبل از وفاتش بشارت داد که امت او، وارث امتهای دیگر می‌شوند و صاحب ممالک شرقی و غربی می‌گردند.  فرمودند :«إن الله روی لی الأرض قرأیت مشارقها و مغاربها، و إن ملک أمتیپیامبر سییلغ ما روی لی منها » (خداوند، زمین را برای من جمع کرد که شرق و غرب آن را مشاهده کردم که ملک امت من به اقصا نقاط آن رسیده بود و همه جای آن را فرا گرفته بود.)هنگامی که سعد بن ابی وقاص، فارس را تصرف کرد، هنگام داخل شدن به ایوان کسری، این آیات را تلاوت فرمود :
كم تركوا من جنات وعيون* وزروع ومقام كريم*ونعمه كانوا فيها فكهين* كذالك واورثناها قوما آخرين)(دخان / 25-28)
«چه باغها و چشمه‌سارهایی از خود به جای گذاشتند! و کشتزارها و اقامتگاه های جالب و زیبا و نعمتهای فراوان دیگری که در آن شادان و با ناز و نعمت زندگی می‌کردند. اینچنین بود ماجرای آنان و ما همة این نعمتها را به قوم دیگری دادیم.»سپس گریه کردند و مردم همه پشت سر او به گریه افتادند.
گاهی خداوند، ظالمان را توسط ظالمان نابود کرده و مسلمانان را توسط کافران تهذیب و بیدار کرده است و تمامی آن هم بر اثر حکمت تام خداوند صورت گرفته و علم خداوند بر همه چیز احاطه دارد.
اما مهم اینجاست که ما بدانیم امت صالح و جامعة صالح در میزان خداوند، امت و دولتی نیست که در منازل زیبا و خیابان های وسیع و باغهای پر درخت و میوه و در تفریح گاههای زیبا عیش و نوش کنند و به خوشگذرانی بپردازند. البته امکان دارد امتی با چنین موقعیت و شرایطی هم وجود داشته باشد و آنان در نزد خدا ملعون واقع شوند، زیرا موصوف به صفت ظلم و طغیان و کفر و عصیان هستند.
و همینطور این قاعده دربارۀ افراد هم، حاکم است. پس انسان صالح کسی نیست که ثروتمند و خوشگذران و مرفه و آگاه به تمام شئونات دنیوی باشد و خوش قد و قیافه و زیبا صورت باشد. البته امکان دارد انسانی با چنین صفاتی یافت شود،  می‌فرمایداما نزد خداوند به اندازة بال مگسی وزن و ارزش نداشته باشد. پیامبراکرم :«أتی الرجل العظیم السمین یوم القیامه لا یرن عندالله جناح بعوضه » (در روز قیامت، مرد بزرگ و قوی هیکلی می‌آید که در نزد خداوند به اندازة بال پشه‌ای ارزش  ندارد.) و خداوند دربارة قارون که به مال و زینت و ثروت و سلطنت خود افتخار می‌کرد، چنین می‌فرماید :
 ( اولم يعلم ان الله قد اهلك من قبله من القرون من هو اشد منه قوه واكثر جمعا ولا يسئل عن ذنوبهم المجرمين)(قصص / 78)
«مگر ندانسته است که خداوند نسل های (قرون و اعصار) زیادی را نابود کرده است که از او قدرت بیشتری، و در گردآوری، دارایی (مهارت) زیادتری داشته‌‌اند. گناهکاران از گناهانشان سوال نمی‌شود.
 می‌فرماید : «و أهل النار کل جعظری جواظ مستکبر » (و اکثر اهل جهنمو پیامبر قوی و نیرومند و ستبر و خشن و مستکبرند
منبع: كتاب
گردنه‌هایی که  مانع بازگشت امت اسلامی می‌شوند
تألیف : عبدالرحمن عبدالخالق
ترجمه : مدریک جوانمردی

مرتبط با موضوع :

 خدا حافظ رمضان!..

 خدا را بنده ایم، نه رمضان را

 وصف جهنم در قرآن کریم

 إلى الذين أسرفوا على أنفسهم بالمعاصي

 تحقیقی پیرامون زکات فطر

 4 کتاب به زبان عربی از شیخ الازهر طنطاوی(رحمه الله علیه)

 يا اسلام را به طور كامل بپذيريد… يا كنار بگذاريد

 هنگامی که هدف را گم می‌کنیم

 خصوصیات مدیر از دیدگاه قرآن

 نفس و روان انسان در قرآن